Home

Geschiedenis van de harp - 1

De harp is één van de oudste muziekinstrumenten ter wereld, maar heeft een zeer lange tijd nodig gehad om te komen tot zijn huidige vorm. Het is een instrument dat al eeuwen tot ieders verbeelding spreekt, denk bijvoorbeeld maar aan Koning David uit de bijbel, harpspelende engelen of harpende troubadours uit de Middeleeuwen. In dit hoofdstuk zal ik iets over de geschiedenis van dit bijzondere muziekinstrument vertellen.

De harp is een snaarinstrument waarvan de snaren in schuine richting van de klankkast naar de hals van het instrument lopen. Er zijn drie basisvormen: de boogharp (Afrika en Oost-Azië), de hoekharp (voornamelijk Afrika) en de lijst- of raamharp (uitsluitend Europa).

De harp wordt nogal eens verward met de lier. Er is echter een elementair verschil, wat betreft de bevestiging van de snaren. Bij de harp (linkerafbeelding) lopen de snaren in schuine richting van de klankkast naar de hals. De snaren van een lier lopen loodrecht van de klankkast naar een dwarsbalk die door twee armen gesteund wordt.

De oudste vorm van een harp is een boogharp. De oudste vondsten zijn rotstekeningen, die dateren uit de prehistorie. De harp is ontstaan uit de pijl en boog. De jachtboog werd muziekboog, en had (uiteraard) 1 snaar. Men creëerde meerdere noten door meerdere muziekbogen op een rij te zetten. De boogharp ontstond door meerdere snaren op de muziekboog te zetten. Deze boogharp werd gebruikt in Afrika en West-Azië, alwaar de harp meerdere snaren had en de klankkast bestond uit een raamwerk van hout of twijgen met een dierenvacht erover gespannen, en in Mesopotamië en Egypte. In Egypte stond de harp hoog aangeschreven.

diagrammen van de drie basisvormen van de harp:
a. boogharp, b. hoekharp, c. raamharp (met zuil, waardoor
een hogere snaarspanning mogelijk is dan bij de boog- en hoekharp)

Egyptische harpist, ca. 1500 v. Chr.?

Egyptische harpist, ca. 1500 v. Chr.?

In Babylonië en Assyrië speelde men op een hoekharp, evenals in Israël. Uit Israël komt het bijbelverhaal over David, die de sombere gedachten van koning Saul verdreef met zijn harpspel. Onderzoek heeft echter uitgewezen dat David eigenlijk lier speelde, en geen harp.

In de Nieuwe Bijbel vertaling is dit misverstand rechtgezet. In 1 Samuël 16:23 staat nu te lezen: "En steeds wanneer de geest van God Saul overmande, nam David zijn lier en tokkelde op de snaren. Dat luchtte Saul op en het deed hem goed: de kwade geest liet hem dan voor even met rust."

Maar voor de kunstgeschiedenis zal Koning David natuurlijk altijd op een harp blijven spelen! Op alle drie afbeeldingen van deze pagina bespeelt David duidelijk een harp.

David speelt voor Koning Saul, detail van een schilderij uit ca. 1657 van Rembrandt van Rijn
(1606-1669) dat in het Mauritshuis
te Den Haag hangt.

Babylonisch reliëf dat muzikanten
laat zien met hoekharpen.

In Griekenland werd een raamharp bespeeld. In de zesde eeuw v. Chr. werd de muziektheorie ontwikkeld door Pythagoras (muziek was in die tijd een exacte wetenschap!). Na de vierde eeuw v. Chr. verdwijnt de harp geheel uit Griekenland onder invloed van Plato en Aristoteles, die de harp een immoreel instrument achtten.

raamharp uit Keros, eiland van de Cycladen, ca. 2200 v. Chr.

We gaan nu over naar West-Europa, naar Gallië en de Kelten. De oorsprong van de harp ligt in Ierland. De revolutionaire ontwikkeling van de Europese keltische harp begon in Ierland en Engeland/Wales/Schotland. De oudste afbeeldingen van harpen dateren uit de 10e-11e eeuw.

Middeleeuwse harpspelende Koning David

David speelt harp, ca. 10e eeuw.
Let op het hoesje onderaan de harp!

In Ierland en Schotland hadden de harpen ca. 30 metalen snaren, die met de nagels werden bespeeld. De klankkast bestond uit een uitgeholde boomstam. De oudste nu nog bestaande instrumenten dateren uit de 14e-15e eeuw. Het zijn er drie, en ze bevinden zich in diverse musea: de Ierse Brian Boru harp, de Schotse Queen Mary harp en de Schotse Lamont harp. Brian Boru was de laatste Ierse koning die in 1014 stierf in de slag bij Clontarf.

In Engeland en Wales hadden de harpen ca. 12 snaren van paardenhaar of schapendarm, die met de vingers werden bespeeld.

Brian Boru harp
13e-14e eeuw
hoogte 81 cm.

Lamont harp
15e eeuw?
hoogte 98 cm.

Queen Mary harp
15e eeuw?
hoogte 79 cm.

In Groot-Brittannië en Ierland is men harp blijven spelen, vooral de Keltische harp. Een beroemde blinde harpist is Turlough O' Carolan (1670-1738), die ook componist was. Hij schreef 214 melodieën die van onschatbare waarde zijn voor de Ierse traditionele muziekgeschiedenis. Op het Ierse paspoort en op de Ierse munten (zowel de 'oude' munten als de Ierse euro's) staat een harp afgebeeld.

Turlough O' Carolan

| deel 1 | deel 2 | deel 3 |