Home

Geschiedenis van de harp - 2

In Wales begint in de 16e eeuw de ontwikkeling tot de Welsh triple harp. Deze harp is veel groter dan welke harp ook uit die tijd, heeft 75-110 snaren in drie parallelle rijen snaren. De buitenste twee rijen zijn diatonisch gestemd, de middelste rij wordt gevormd door de chromatische halve tonen. Het instrument werd bespeeld op de linkerschouder. De bespelers van dit instrument waren veelal reizende beroepsmusici.

Een moderne Welshe triple harp, gebouwd door John Thomas

detail uit J.C. Ibbetson: Penillion Singing near
Conway, 1792
(National Museum of Wales)

Een Welshe triple harp, gebouwd door David Evans
in 1736, hoogte 1.72 m

De harp speelde een belangrijke rol in Wales, koning Howell de Goede (die regeerde van 907 tot 948) schreef in het wetboek dat er drie dingen onmisbaar zijn voor een edelman: een deugdzame vrouw, een kussen op zijn stoel, en een goedgestemde harp.
Georg Friedrich Händel kende bespelers van de triple harp, en componeerde voor dit instrument. In zijn oratoria 'Saul' en 'Julius Caesar' zitten harp-soli, en ook het Harpconcert in Bes is geschreven voor de triple harp.

John Roberts en zijn vele zonen geven een concert voor
Koningin Victoria in de Palé Hall te Llandderfel in 1889

De blinde harpist John Parry
(1710-1783)

In de Middeleeuwen waren er veel rondreizende musici in de Lage Landen: bard (Groot-Brittannië), minstreel (Nederlanden), troubadour (Zuid-Frankrijk), trouvère (Noord-Frankrijk), Minnesänger (Duitsland). In de 15e eeuw ontwikkelde de harp zich tot de gothische harp, een renaissance instrument. Deze harp werd diatonisch gestemd en had ca. 25 snaren. De Gothische harp is voorzien van L-vormige haken van hout, vastgezet in het klankbord. Deze haken worden Schnarrstifte, bray-pins of harpions genoemd. Deze 'brays' hebben geen enkele invloed op de lengte van de snaar maar werden alleen gebruikt om de beperkte klanksterkte van het instrument te vergroten (bijvoorbeeld bij het spelen van dansmuziek). Wanneer de snaar wordt aangetokkeld trilt deze tegen de brays en brengt een intens nasale klank voort. De harp kan ook zonder brays bespeeld worden door deze in een hoek van 90 van het instrument weg te draaien. Het instrument werd in de toonaard van het te spelen muziekstuk gestemd. Halve tonen konden gemaakt worden door de snaar met de duim of wijsvinger tegen het hout van de nek aan te drukken en zo de snaar een halve toon in te korten.

gothische harp

De harp in de hel, detail uit 'de tuin der lusten' van JHeronimus Bosch, laat 15e eeuw

De eerste sporen van snaarverdubbeling dateren reeds uit de 14e eeuw. Een schilderij uit het klooster van Piedra (rond 1390) toont ons een klein harpje met twee parallelle rijen snaren. Het is gissen naar het doel van deze tweede rij. Misschien diende deze om het klankvolume te vergroten of om stemkruisingen te kunnen spelen binnen dezelfde omvang. Het staat vast dat deze tweede rij niet chromatisch werd gestemd, daarvoor staan de twee rijen te ver uit elkaar en bovendien volledig parallel. De omvang is ongeveer twee oktaven. Het is noodzakelijk dit Spaanse precedent te vermelden, omdat de naam 'arpa doble' zou kunnen worden verward met 'harpa de dos ordenes', die twee eeuwen later op het toneel verschijnt. De term 'doble' slaat hier dus op een dubbele rij snaren met dien verstande, dat het om een louter diatonisch instrument gaat.

In het begin van de 16e eeuw werd een semi-chromatische harp gebouwd, een voorbode van de volledig chromatische harpen met twee of drie rijen snaren. De eerste verwijzing vinden we bij Praetorius.

De muziek ontwikkelde zich verder, de harp verdween in de 16e eeuw uit Europa behalve in Italië en Spanje, waar chromatische harpen werden gebouwd. Dit zijn barokharpen. De Italiaanse harpist Giobernardi kwam vanuit Napels naar Spanje in 1632, alwaar hij in 1633 werd benoemd tot harpist aan de Koninklijke kapel in Madrid. In 1634 schreef hij zijn 'Tratado de Musica', opgedragen aan Philips IV. Hij beschrijft hierin duidelijk het verschil tussen de Italiaanse en Spaanse barokharpen.

In Spanje werd de 'harpa de dos ordenes' ontwikkeld, een instrument met twee gekruiste rijen snaren. Een beroemde harpist uit die tijd was Ludovico. De eerste harpmethode uit Europa stamt uit die tijd, en is geschreven door Bermudo. Mudarra schreef ook een harpmethode.

Spaanse harpa de dos ordenes

harpa de dos ordenes: 'Jezus in de tempel', een schilderij uit de eerste helft van de 17e eeuw, waarschijnlijk van Diego Valentín Diaz

authentieke harpa de dos ordenes, gebouwd door Pere Elias in Barcelona in 1704.
De harp bevindt zich nu in het Museo Provincial te Avila

In Italië ontstond de 'arpa doppia', een instrument met twee parallelle rijen snaren. In de 17e eeuw werden harpen van een groter formaat gebouwd, die drie parallelle rijen snaren hadden, en ook wel 'arpa a tre ordini' of 'a tre registri' werden genoemd. Het hoogtepunt van de bloeiperiode van deze barokharp vormt de 'Orfeo' van Claudio Monteverdi, die in Mantua in 1607 in première ging. De term arpa doppia is verwarrend, omdat doppia hier niet betekent dubbel, maar groot, zoals in 'double bass'. Een arpa doppia is dus een groot formaat harp, en dat kan zowel met twee als met drie rijen snaren zijn.

Italiaanse arpa doppia, schilderij
van Zampieri

Een Italiaanse
arpa doppia
Museo Civico,
Bologna

Barberini arpa a tre registri uit begin
17e eeuw,
Museo degli Strumenti Musicali, Roma

| deel 1 | deel 2 | deel 3 |